دنبالهء جنگ‌هاى ايران و روم اردشير در سال 242 م . درگذشت . شاپور جانشين او شد ، و جنگ با روم را دنبال كرد و ارمنستان را گرفت . امپراتور والريانوس [ والرين ] كه به خشم آمده بود ، خود به سردارى لشكرش روانه شد و در نزديكى ادسا جنگ درگرفت . اما شكستى سخت خورد و سرانجام در بند و زندان درگذشت . روزگار شاپور اول در سال 273 م . به‌سر آمد و نرسى جانشين او جنگ با روم را دنبال گرفت . اما اين بار لشكر ايران كه گرفتار غرور بىجا شده بود شكست خورد و به اين صلح شد كه رود ارس مرز ايران و روم باشد و بين النهرين و پنج ولايت فرانسوى دجله هم به روم واگذار شود . در سال 337 م . شاپور بزرگ [ 310 تا 379 م . ] نوادهء نرسى ، بر تخت بود . در همين احوال امپراتور روم كنستانتين درگذشت و ايرانيان ديدند كه فرصتى براى بازگرفتن سرزمين‌هاى از دست داده پيش آمده است و بار ديگر به جنگ با روم برخاستند . ايرانيان مىرفتند كه بيشتر خاك ارمنستان را پس بگيرند . از روى اتفاق ، در اين ميان تيرداد پادشاه ارمنستان در 56 سالگى درگذشت . اين پادشاه ايمان مسيحى داشت و در دل هوادار روم بود ، اما بسيارى از بزرگان ارمنستان بودند كه به مسيحيت عقيده نداشتند و همه دل با شاپور داشتند . از درگذشت تيرداد سه سال گذشته بود كه پادشاه تازه ارمنستان برنشست . شاپور اين احوال را فرصت شمرد و ولايت اترپانته را تصرف كرد ، و تعهد گرفت كه هر سال خراج بپردازند . سرانجام ارمنستان مطيع شد . پيروزىهاى شاپور ايرانيان 9 بار با لشكر روم جنگيدند تا كه در سال 348 روم . . . شكست يافت و ميان دو كشور صلح شد . در سال 361 م . يوليانوس امپراتور روم ديگربار به جنگ برآمد و به ايران لشكر كشيد . اما ناكام شد و رو به گريز نهاد و در اين ميان زخمى شد و از اثر آن درگذشت . يوليانوس سردارى لشكر روم را در دست گرفت و با ايران به اين صلح كرد كه سرزمين‌هاى فراسوى دجله و مملكت ارمنستان و شهرهاى مركزى بيس و سينگالا را به ايران واگذارد . پس شاپور بيدرنگ به ارمنستان تاخت و سلطان ارمن را كشت و حكومت او را منقرض ساخت . جانشينان شاپور شاپور در 70 سالگى درگذشت . در سال 401 م . يزدگرد اول پادشاه شد . « 1 » او خواست كه در

--> ( 1 ) . پادشاهى يزدگرد اوّل در سال‌هاى 399 تا 421 ميلادى بوده است .